مقدمه
معلمان در كلاس درس مسئول اداره كردن .راهبردها ي يا دهي و يادگير. ايجاد نظم و ترتيب استفاده از منابع
ومواد كمك آموزشي زمانبندي .ايجادجو يادگيري مطلوب و اثر بخش رابطه سازنده با دانش آموزان و انجام
ارزشيابي هاي پيشرفت تحصيلي هستند . انجام اين فعاليتها با سبك هاوالگوها ي متعدد و متنوعي انجام مي شود كه
هر كدام با توجه به موقعيتكلاس ازاثر بخشي هاي متفاوتي بر خورد ارند.(كيا منش 1382.ص58)اداره ي كلاس
درس ايجاد نظم و تدريس مستلزم طراحي و سازماندهيوهدايت و رهبري نظارت و كنترل و ارزشيابي است
.بنابراين معلمان درحيطه ي كلاس مديراني هستند كه بايد كار كردهاي مديريت را با توجه بهشرايط و موقعيت
انجام دهند تا تحقق اهداف آموزشي و تربيتي به صور ت اثر بخش و كارا ممكن گردد.(راگ.1997ص9)توجه به
معلمان با اين رويكرد ديدگاهي جديد ولي نسبتا توسعه يافته است.در اين ديدگاه معلمان مديراني هستند كه براي
حفظ نظم و كنترل كلاسدرس و فعاليتهاي آموزشي كاركرد هاي مدير يتي را كار مي گيرند با اين وجود دارا بودن
مهارتها ي مديريتي يكي از توانا ييهاي ضروري شغل معلمي است كه كمتر به آن توجه شده است .(بلينر1988ص87)
در مديريت كلاس درس .معلمان در مرحله ي مقدماتي به طراحي وسازماندهي پرداخته صدد رهبري
دانش اموزان.ايجاد جو يادگيري مطلوب نظارت و كنترل و ارزشيابي هاي كلاس ميباشند .در مرحله ي پاياني نيز
به ارزشيابي پيشرفت تحصيلي ازمهارتهاي لازم برخوردار باشند. در اين تحقيق ميزان استفاده معلمان از
كاركردهاي مديريت كلاس درس مورد مطالعه و بررسي قرار مي گيرند.
بيان مسئله
اداره كلاس درس هميشه يكي از عمده ترين مسائل معلمان بوده است .اداره و كنترل مناسب درس در واقع پيش نياز ايجاد يك محيط يادگيري اثر بخش و دست يابي به اهداف اموزشي است.(اوليوا1379ص45)
تحقيقات نشان مي دهد پيشرفت تحصيلي دانش آموزان در كلاسهايي كه به خوبي مديريت مي شوند .بيشتر است.در اين كلاس ها دانش آموزان بيشتر فعاليت مي كنند و فرايند يادگيري در سطح بالايي سازمان يافته است (گود و برافي1995)
مسوليت اداره ي كلاس و تحقيق اهداف آموزشي به عهده معلم است . بنابراين معلمان در نقش مدير كلاس درس ايفا نقش مي نمايند .مديريت كلاس درس در واقع موضوع ايجاد اشتراك مساعي در ار تباط موجود در كلاس درس است .روابط بين معلم و شاگرد .نوع هنجارها و قوانين و مقررات و نقشها ي رهبري معلمان در كلاس با يكديگر متفاوت است (كيامنش 1382ص44)
مديريت كلاس درس تهيه تدركات و اتخاذ شيوه هاي لازم براي ايجاد و حفظ محيطي اثر بخش براي آموزش و يادگيري است كه بستگي به چگونگي ارزشيابي از دانش آموزان دارد.(دانيل ديوك 1989ص33)
مديريت كلاس درس داراي كاركردها ومؤلفه هايي چون سازماندهي توليد فكر كار گروهي و مشاركت .هنجارسازي ونظارت و پيشرفت .پيش بيني رويدادها ي آموزشي تبديل نقاط ضعف به نقاط قوت .ايجاد نظم و آرامش .تسهيل گري توجه به فراگيران است .(سلطاني1382ص50) اين مؤلفه ها را مي توان طبقه بندي ودر چار چوب كلي كاركردها يي مديريت اموزشي يعني طراحي و سازماندهي .رهبري.نظارت.وكنترل و ارزشيابي و ايجاد جو يادگيري مورد بررسي قرار مي گيرد.
در اداره كلاس در سازماندهي موضوعي اساسي و ضرورت است و مستلزم در گير شدن فكر معلم براي چگونگي سازماندهي بهتر است .سازمان دهي به نظم وترتيب درسي و اجتماعي دانش آموزان در كلاس درس مربوط مي شود .اين فعاليت مستلزم صرف و قت و توجه به روشها يي است كه مي تواند از مشكلات رفتاري دانش آموزان چلوگيري و رفتارهاي اجتماعي و مناسب دانش آموزان را بهبود بخشد وبنابراين عدم سازماندهي كلاس درس موجب عدم توجه به جريان تدريس و يادگيري مي گردد.0اندرسون1380ص137)
رهبري يكي از كاركردهاي ضروري معلم در كلاس درس است .معلم به عنوان رهبركلاس بايد با استفاده از امكانات موجود زمينه تحقيق اهداف آموزشي را فراهم نمايد . چگونگي برخورد معلم با دانش آموزان و استفاده از سبك رهبري مناسب از اهميت وي‍‍‍ژه اي بر خور دار است .رهبري كلاس درس نفوذ و تاثير معلم بر دانش آموز ان است به صورتي كه دانش آموزان با ميل و علاقه و رغبت در جهت تحقق اهداف آموزشي تلاش نمايند .معلم در نقش رهبري بايد استعداد هاي دانش آموزان را شناسايي و با آنها به خوبي ارتباط بر قرار نمود ه ودر انها انگيزه مطالعه و پژوهش و تحقيق را ايجاد نمايد. همچنين بر انجام كارها ي گروهي تاكيد نمود و به اقتضاي شرايط . تغييرات لازم را در چگونگي انجام فرايند يادهي و يادگيري ايجاد نمايد(سلطاني1382ص65)
رهبري كلاس درس با ميزان تاكيد بر دانش آموز و موضئع درس .به شيوه هاي گوناگوني انجام مي شود با اين وجود اداره ي كلاس هاي درس به طور موثر و كار امد مستلزم رهبري دانش آموزان جهت تحقق اهداف آموزشي است.(كيامنش1382)
معلمان نسبت به كلاس درس و شاگردان رو يكردهاي خاصي دارند . مديريت كلاسيك كلاس درس را يك سازمان رسمي و مجزاي از محيط در نظر مي گيرد كه داراي قوانين ومقررات خاصي است .در اين ديد گاه معلم درس نگر بوده و با به كار گيري سبك و وظيفه مداري سعي مي كند كلاس را مقتدرانه كنترل كند.
رفتار معلم در اين سبك قيم مابانه .خشك و كنترل شده است .جريان قدرت و ارتباطات نيز يك طرفه و از معلم به دانش آموز است .دانش اموزان در اين كلاسها حالت انفعالي دارند و دستورات را مي پذيرند . معلمان در اين رو يكرد كج رفتاري دانش آموزان را توهين شخصي تلقي نموده و آنها را افرادي غير مسئول و بي انضباطي مي دانند كه بايد كنترل شوند (رئوفي1377)
مديريت روابط انساني كلاس درس را يك سازمان اجتماعي و انساني در نظر مي گيرد.در اين ديدگاه معلمان بر ايجاد ارتباط با دانش اموزان و شخصيت آنها تاكيد مي كنند .در اين رويكرد معلمان فرد نگر بوده و به مسايلي انضباطي و كنترل كمتر توجه دارن . فرد نگري معلمان بيشتر جنبه جمعي دارد ولي سعي دارند در عين حال به ويژگيهاي منحصر به فرد هر دانش آموز ي نيز توجه نمايند.
در اين ديدگاه سيستمي .معلمان داراي رو يكر انعطاف پذير بوده و موقعيت و شرايط كلاس درس را در نظر گرفته و متناسب با موقعيت به موضوع درس يا فرد يا هر دو مورد تاكيد مي نمايند.
پژوهشهاي دانشگاه اوهايو نشان دادكه سبكهاي درس نگري و فرد نگري در كليه شرايطو هميشه موجب اثر بخشي معلم نمي شود.اثر بخشي هر كدام سبكها بستگي به شرايط دانش آموزان و جو حاكم بر كلاس دارد .مطالعات فوق چهار شيوه رهبري را در كلاس درس تحت عناوين فرد نگري كم فرد نگري كم و درس نگري زياد فرد نگري و درس نگري زياد و فرد نگري و درس نگري كم مشخص مي شود.
اداره ي كلاس درس همواره با رويكرد دانش آموز محوري .معلم محوري يا تلفيقي از هر دو مديريت شده است .سبك معلم محوري بيشتر بر پيشرفت تحصيلي و سبك دانش اموز محوري بر حفظ استقلال و كسب مهارتهاي زندگي استواربوده است.در رويكرد سوم به هر دو بعد توجه مي شود و در سبك چهارم معلم به دانش اموز و موضوع درس بي توجه است بنابراين سبكي رها شده تلقي مي شود.(اسپالدينگ1377)
به نظر ردين سبك مديريتي معلم اثر بخش است كه با موقعيت و شرايط كلاس و نياز فراگيران مناسب باشد.وي بر اساس تاكيد بر موضوع درس با فرد چهار سبك اساسي مديريتي و هشت سبك رفتاري را در كلاس درس مشخص نموده اين هشت سبك محصول تعامل سبك اساسي معلم با شرايط كلاس درس است كه چهار سبك آن اثر بخش و متناسب با شرايط و چهار سبك ديگر غير اثر بخش و نامناسب وبا شرايط كلاس درس است(رئوفي 1377ص97)
بليك و موتن(1351)نيز با استفاده از مفاهيم و اعداد پنج شيوه رهبري را تحت عنوان سبك گروهي (9-9)سبك با شگاهي (1-9)سبك وظيفه اي (9-1)سبك ميانه اي (5-5 )و سبك رها شده (1-1)مطرح و ارائه نمو.ده اند.در اين سبك گروهي بهترين شيوه ي رهبري است كه معلمان در كلاس در س با توجه به شرايط و مو قعيت كلاس درس مي توانند ازآن استاده كنند.
نظارت و كنترل يكي از وظايف و مسئو ليت هاي معلمان است .چون در ايجاد يك محيط يادگيري مناسب . نظم .انظباط و اداره كلاس درس موثر است.
تحقيقات نشان داده كه معلمان به دليل عدم نظارت كافي در نظارت و كنترل درس نمي توانسته اند نظم كافي را در كلاس درس ايجاد و برنامه هايي براي رشد و يادگيري دانش آموزان تهيه تنظيم كنند.
نظارت و كنترل كلاس درس بر حسب هدفهاي آموزشي .وسيله اي هدفدار براي كمك به اداره ي كلاس و بهبود فرايند يا دد هي يادگيري است . بنابر اين نظارت فعاليتي اثر بخش براي بهبود كلاس درس است(وايلز و باندي 1371 ص29)
تحقيقات كارو لين اوروتسو (1987)در مورد مديريت اداه كلاس نشان مي دهد كلاس درس مستلزم قواعد و مقررات و ثبت و نگهداري دقيق كارها ي تحصيلي و تكاليف دانش آموزان و كنترل چگونگي روابط بين معلم و دانش آموزان يكي از كار كردهاي ضروري مديريت كلاس درس است.
جو يادگيري مطلوب يكي از مهمترين عوامل اثر بخش معلم در اداره ي كلاس درس اثر بخش است.(بلگمن2003).ملماني كه قادر باشند فضايي مطلوبوانگيزشي تبديل كنند نظم و انظباط پويا يي را در كلاس ايجاد خواهند نمود.(بليكو دسي 2001ص39)
پژوهشهاي متعدد در مورد تاثير محيط فيزيكي كلاس بر پيشرفت تحصيلي دانش آموزان شواهد تاييد كننده ي بسيار كمي را نشان داد .در صورتي كه تحقيقات مختلف نشانگر تا ثير مستقيم جو رواني كلاس برميزان ياد گيري دانش آموزان است.(اند سون1380)
جو رواني كلاس رابطه مستقيمي با سبك مديريتي معلم كلاس دارد .معلم با به كار گيري مهار تهاي مديريتي متناسب كلاسي جذاب مي آفريند كه بين او و شاگرد دان روابطي مثبت و پويا براي يادگيري بيشتر حاكم مي گردد. در جو رواني كلاس . عاطفه . وظيفه و ساز ماندهي كلاس درس نقش اساسي در ياد گيري دانش آموزان دارد. معلمان با تر كيب اين سه عنصر كلاسهايي جذاب و ظيفه مدار و كاملا سازمان يافته دارند.
در كلاسهاي جذاب بين معلم و شاگرد روابطي مثبت و پويا همراه با احترام . مشاركت و رضايت درو ني بر قرار است .اين كلاها متوجه اهداف مشخصي هستند. و معلم و شاگرد با صرف زمان و توجه رواني مسئول تحقق اهداف است .سرا نجام در كلاسهاي سازمان يافته انتظارات رفتاري و يادگيري كاملا واضح و روشن است و معلم ساختار مناسبي را براي تدريس و آموزش مفا هيم و مو ضو عات درسي فراهم نموده است.
ارز شيابي 1يشرفت تحصيلي يكي از كار كردهاي مديريت كلاس درس است كه ميزان تحقق اهداف آموزشي و همچنين نو اقص يادگيري ها را مشخص مي كند. ارز شيابي در كليه مراحل تدر يس با هدفهاي گو ناگون به معلمان كمك مي كند. تا بدانند تا چه اندازه هدفهاي كلاس درس تحقق يافته است. از طرفي چگونگي ارز شيابي بر ديگر كار كردها هاي مديريتي كلاس تاثير مي گذارد. چگونگي ارز شيابي پيشرفت تحصيلي به عنوان يكي از حلقه ها ي فرايند مديريت كلاس درس بر روي نحوه ارائه مطالب .تدريس. نظم.و انضباط شيوه ي رهبري معلم و روابط معلم و شاگرد تاثير مي گذارد.
به نظر ولفا نگ و گيلكمن معلم اثر بخش از سيستم اجتماعي كلاس در س استكه وظيفه ي او طراحي و سا زماندهي كلاس درس ايجاد نظم و انضباط . ايجاد يادگيري مطلوب . رهبري كلاس . اموزش اثر بخش و ارز شيابي از پيشرفت تحصيلي دانش اموزان است .بنا براين چنانچه ارزشيابي هاي مستمر كلاسي و سو ا لهاي مربوط به ارز شيابي پيشرفت تحصيلي به خصوص ازمون هاي پايان سال تحصيلي با توجه به اصول و قواعد مطرح سو ال تهيه . اجرا و تحليل و تفسير گردد در اثر بخشي كلاس درس مو ثر است.
مسئله اصلي اين تحقيق بررسي ميزان تحقق كاركرد هاي مديريتي كلاس درس معلماندوره ي راهنمايي شهر سميرم است .در اين برسي كلاس درس به عنوان يك سيستم و گروه اجتماعي در نظر گرفته شده است كه نياز مند مديريتي اثر بخش و كار است .به نظر صاحب نظران كار كرد هاي مديريت . طراحي و سازمان دهي .رهبري نظارت و كنترل و ارزشيابي است. از طرفي معلمان به دلايلي دانش . نگرش ها استعداد ها و مهار تهي متفاوت از كار كرد هاي مديريت كلاس در سبه يك ميزان استفاده نمي كنند .بنابر اين در اين پژو هش ميزان تحقق كاركردهاي مديريت كلاس درس يعني طراحي و سازماندهي .رهبري. نظارت. و كنترل. ايجاد جو يادگيري مطلوب و ارزشيابي پيشرفت تحصيلي مورد بررسي. تو صيف و تحليل قرار مي گيرد.
ضرورت و اهميت
كلاس درس به عنوان كوچكترين خرده سيستم آموزشي به تبع تحولات و تغييرات اجتماعي و آموزشي در حال تغيير است . از ميان عناصر كلاس درس نقش معلم و نحوه ي مديريتي او در تحقق اهداف آموزشي و تر بيت دانش آموزاني متناسب با جهان امروز بسيار مهم و اساسي است.
هدف از تعليم و تربيت جنبه انساني دادن به تحولات و تغييرات است . كسب مهارتها ي لازم براي زندگي استفاده از اطلاعات .پاس داشتن حرمت انسانها و حقوق ديگران تقويت مشاركت افراددر امور اجتماعي چگونگي ياد گرفتن از طبيعت و جامعه حفظ هويت فرهنگي ملي و تحكيم شخصيت و كسب توانايي در مهارتهاي بين فردي از اهم هدفها ي اموزشي در كلاس درس است .كه رابطه مستقيمي با سبك مديريتي معلم در كلاس درس دارد.(سر كارآراني 1382ص80)
تحقق اهداف آموزشي مستلزم توجه به تغيير و به كار گيري سبك مديريتي كارا و اثر بخش در اداره ي كلاس درس است . و ظيفه اساسي معلم در فرايند يادهي و ياد گيري آماده ساختن دانش آموزان براي زندگي در جامعه و جهان رو به پيشرفت و تغييرات سريع است. معلم در كلاس درس بايد فرصت كسب مهارت در ابعاد مختلف مانند مهارت در حل مسئله مهارت در تصميم گيري مهارت در بر قراري روابط انساني و مهارت در تفكر انتقادي و خلاق را براي دانش اموزان فراهم نمايند.بنابر اين پيشرفت تحصيلي دانش آموزان محدود به افزايش معلومات و قبولي آنهانيست.بلكه كسب مهارتهاي اساسي زندگي در محيطي كاملا انساني و اخلاقي و يا به كار گيري كار كردهاي سبكي مديريتي متناسب با شرايط و و ضعيت كلاسي و ويژگيها ي روحي و رواني دانش آموزان يكي از ضروري ترين مهارت هاي شغلي معلم است
معلمان در كلاسهاي درس بايد كار كرد هاي مديريتي را متناسب با ويژيگي هاي شخصيتي دانش آموزان و رو شهاي تدريس به گونه اي انتخاب كنند كه دانش اموزان فر صت كسب انواع مهارتها را از طريق عمل در كلاس درس بياموزند. روشها ي تدريس فعال توجه به علايق و نيازهاي دانش آموزان به كار گيري رو شهاي حل مسئله مشاركتي . ايجاد رابطه سازنده و اثر بخش با دانش آموزان مي تواند محيط كلاس درس و فرايند آموزش را با شوق انگيز و زمينه تحقق اهداف تربيتي و آموزشي را فراهم نمايد.
پژو هشهاي مربوط به مديريت كلاس درس نشان مي دهد كه تعداد قابل توجهي از معلمان در اداره ي كلاس خود مشكل دارند.اين مشكلات بيشتر به صورت عدم انجام تكاليف درسي و عدم پيشرفت تحصيلي متجلي مي گردد.(اجسون وگال 1380)
ضرورت و اهميت نظري بررسي مديريت كلاس درس معلمان را بايد در تفاوت ميزان استفاده از كار كرد هاي مديريتي دانست . الگوهاي رفتاري معلمان با اين كه شبا هتهايي با يك ديگر دارند ولي تفاوتهاي معني داري در نحوه ي به كار گيري مهارتهاي مديريتي و ميزان اثر بخشي آنها مشاهده مي شود .
معلمان به دليل جامعه پذير يهاي متفاوت سطح اگاهي و نگرشهاي گو ناگون به سازمان كلاس درس . دانش اموزان و مفهوم تعليم و تربيت از الگو هاي مديريتي متفاوتي استفاده مي كنند. در مقابل دانش آموزان نيز به دليل ويژگيها ي شخصيتي و مبناي انگيزشي و تصور اتشان از معلم و كلاس در عكس العمل هاي متفاوتي را نشان مي دهند . بنا براين مديريت كلاس يك فرايند كنش و واكنش متقابل بين معلم و دانش اموز ان است كه منجر به عملكرد آموزشي خاصي مي گردد.
ادره ي كلاس درس مستلزم ارتباط سازنده ي معلم با دانش آموزان است تا با تعامل ويژگي ها ي شخصيتي و روحي و رواني دانش آموزان را شناخته و نسبت به راهنمايي آنها اقدام نمايد.
معلمان موظفنند دانش آموزان را در انجام تكاليف درسي راهنمايي نموده و در آنها انگيزش لازم را فراهم نمايند .اين روشها متعدد و متنوع اند و داراي اثر بخشي و كارايي متفاوتي هستند .لذا بررسي مديريت كلاسي معلمان از اهميت و ضرورت خاصي بر خوردار خواهد بود . ضرو رت و اهميت كار بردي بررسي مديريت كلاس درس را مي توان در شناسا يي ميزان توانايي مديريتي معلمان در كار كردهاي مديريتي كلاس درس يعني نحوه ي سازمان دهيكلاس درس .ايجاد جو ياد گيري مطلوب . رهبري و نظارت و كنترل .ارز شيابي پيشرفت تحصيلي دانست .به عبارت بهتر مديريت كلاس درس يكي از فعاليتهاي ضروري معلم براي بهبود فرايند يادگيري دانش آموزان است . اين فعاليت ها تحت عنوان كار كردهاي مديريت در كلاس درس مورد مطالعه و پژو هش قرار مي گيرد.همچنين نتايج اين پژو هشها به مسئولان اموزش ضمن خدمت و مراكز تربيت معلم كمك مي كنند تا با بر نامه ريزي هاي اموزش هاي مناسب و تشكيل كار گاههاي اموزشي نسبت به بهبود كار كرد هاي مديريتي كلاس درس معلمان اقدام نمايند.
اهداف تحقيق
هدف كلي :تعيين ميزان تحقق كاركردهاي مديريتي درس معلمان دوره راهنمايي شهر سميرم در سال تحصيلي 88-89